Interview: hoe online behandelen de therapeutisch relatie (niet) beïnvloedt

computerArtikel
8 min.

“Maar online kan je toch geen goede therapeutische relatie opbouwen met je cliënt?” In een eerder artikel deelde GZ-psycholoog Marjolein van Wijk-Hebrink belangrijke elementen van een therapeutische relatie. In dit artikel delen we ervaringen van voormalig cliënt Daan en psycholoog Esther de Groot-Speekenbrink over online therapie bij LMcare. Zij bespreken de uitdagingen en voordelen van digitale zorg, met bijzondere aandacht voor hoe afscheid nemen en afsluiten van een traject online plaatsvindt. Dit interview biedt inzicht in zowel persoonlijke als professionele perspectieven, en benadrukt dat ook online een sterke therapeutische band mogelijk is.

Naam cliënt: Daan(werkelijke naam bekend bij behandelaar)
Leeftijd: 32

1. Eerdere behandelervaring

10 jaar geleden heb ik een flinke burn-out gekregen, die gepaard ging met angstklachten en paniekaanvallen. Dit werd zo hevig dat ik op een gegeven moment de deur niet meer uit kon komen. Hiervoor had ik eerder een korte behandeling (op locatie) gevolgd, maar helaas met weinig succes. Ik kwam bij LMcare in behandeling voor de eerste stappen, waarop ik weer op mezelf durfde te gaan wonen, met het plan dat ik vervolgens bij een expertisecentrum op locatie verder zou gaan met behandeling. Toen deze behandeling succesvol afgerond was, kwam ik terug bij LMcare voor de laatste stappen in het proces.

2. Hoe werd er bij de behandeling op locatie aandacht besteed aan het beëindigen van het traject en het afscheid?

Bij de behandeling bij het expertisecentrum verbleef je, samen met een groep andere cliënten, gedurende de behandeling op de locatie. Hierdoor was de band met zowel behandelaar als mede-cliënten sterk en het afscheid heel persoonlijk. Er werd een ochtend uitgetrokken voor het afscheidsmoment, waarbij iedereen de ruimte kreeg om te vertellen wat we van elkaar hadden geleerd en waar we dankbaar voor waren. Hier werden de therapeuten ook heel persoonlijk bij betrokken, ze mochten ook ‘geraakt’ worden en werd de professionele afstand op dit laatste moment verkleind. Ik mocht zelf een groepsactiviteit verzinnen die ik met de groep nog wilde doen in het kader van afscheid; toen zijn we gaan sporten.

3. Op welke manier was je voorbereid op de aankomende afsluiting bij de behandeling op locatie?

Gedurende het traject werd er duidelijk toegewerkt naar een einde, waardoor je eigenlijk in het hele proces bewust bent van een naderende afsluiting. Hierbij werd bijvoorbeeld aandacht besteed aan hoe je het verder wilde aanpakken als je weer thuis kwam en je zelfstandig op eigen benen gaat staan. Geruststelling en het uitspreken van vertrouwen hierin is belangrijk, ook door stil te staan bij het groeiproces en de dingen die je geleerd hebt. Ook het bespreken van thema’s zoals steun uit je eigen netwerk halen, door kwetsbaarheden met familie en/of vrienden te bespreken in plaats van met een therapeut, kwam aan bod.

4. Hoe werd er aandacht besteed aan het beëindigen van het traject en het afscheid bij de online behandeling?

De manier van afscheid nemen was heel anders, ook omdat het nu een individuele behandeling betrof. Maar in principe verschilt de voorbereiding erop in de basis niet: ook online is het belangrijk dat er naar een duidelijk eindpunt wordt toegewerkt, dat je hier regelmatig bij stilstaat en aandacht besteedt aan hoe je dit zelf verder gaat voortzetten na afronding. Ik heb eigenlijk twee keer afscheid genomen: één keer individueel met Esther, en één keer in een gesprek met Esther en de regiebehandelaar. We stonden stil bij waar ik begon, en waar ik nu ben gekomen en dingen die ik heb behaald. Op dit soort momenten kan het fysiek schudden van een hand, of het overhandigen van een kleinigheidje prettig zijn om ook symbolisch het einde van het traject te duiden. Dat gaat online niet. Toch heb ik dat niet niet als een enorm gemis gezien. Je sluit je laptop en zit weer in je eigen kamer, maar dat betekent ook dat je even een moment hebt om alles te laten bezinken en na te denken over wat er eigenlijk allemaal gezegd en gebeurd is. Na een afscheid op locatie sta je meteen buiten in de drukte en moet je zorgen dat je thuiskomt.

5. Bij LMcare sturen we twee weken na de afsluiting een kaartje naar het adres van de cliënt om zo toch het afscheid nog wat warmer te maken. Draagt dat wat jou betreft bij aan zo’n symbolische afsluiting?

Het is een erg leuk idee, en mooi dat daar op die manier nog invulling aan wordt gegeven. Maar het is wel weer ‘ontvangen’. Als cliënt wil je ter afsluiting juist misschien wat overhandigen aan de behandelaar. Hoewel het fysiek niet mogelijk is, biedt het internet tegenwoordig zoveel creatieve oplossingen. Ik kan niet direct iets noemen maar er is vast iets op te bedenken dat cliënten ‘online’ toch iets kunnen overhandigen of geven als bijdrage aan een afsluiting, zoiets als een E-card ofzo. Verder vond ik het mooi dat de professionele afstand bij het afscheid minder groot werd bij de eerdere behandeling op locatie. Hier zou je online misschien ook nog wel een manier voor kunnen vinden.

6. Stelling: “Online Therapie doet niks af aan de mate waarin effectief afscheid genomen kan worden”.

Eens: het heeft allebei zijn voor- en nadelen. Het warme van een fysiek afscheid mis je misschien bij online behandelen, maar het is ook prettig om daarna in je eigen vertrouwde omgeving te zitten. Je kan online net zo goed voorbereid worden op een naderend afscheid als bij een behandeling op locatie en dezelfde factoren zijn belangrijk: het groeiproces, hoe je het erna gaat aanpakken en dat er geen losse eindjes meer zijn.

“Je sluit je laptop en zit weer in je eigen kamer, maar dat betekent ook dat je even een moment hebt om alles te laten bezinken en na te denken over wat er eigenlijk allemaal gezegd en gebeurd is. Na een afscheid op locatie sta je meteen buiten in de drukte en moet je zorgen dat je thuiskomt.”

Naam behandelaar: Esther de Groot-Speekenbrink
Leeftijd: 57

1. Eerdere behandelervaring

Ik heb 15 jaar als behandelaar gewerkt op locatie bij Dijk en Duin en deed daar zowel groeps- als individuele therapie voor onder andere stemmings- en angststoornissen en psychose. In 2008 ben ik naar Frankrijk geëmigreerd en moest ik mijn werk anders gaan inrichten. Ik ben mijn eigen praktijk begonnen voor Nederlandse expats in Frankrijk. Maar door de grote afstanden in Frankrijk was het lang niet voor iedereen mogelijk om langs te komen. Ik heb dus ook lange tijd behandeling via enkel de telefoon gegeven (beeldbellen was toen nog geen goedwerkende optie). Later kwam de overstap naar het beeldbellen, wat natuurlijk een enorme winst was op het enkel kunnen ‘luisteren’ naar cliënten, zonder enige visuele informatie. Bij LMcare hebben we een videoplatform dat gebruikt wordt om de cliënt op een veilige manier te kunnen beeldbellen.

2. Op welke manier besteedde je bij het werken op locatie aandacht aan het afsluiten en de voorbereiding hierop?

De manier van afscheid nemen verschilt op basis van het type behandeling. Bij groepstherapieën was het bijvoorbeeld heel duidelijk: er was een einddatum en iedereen wist wanneer de afronding zou plaatsvinden. Bij een opname-afdeling kon een afscheid juist heel onverwachts plaatsvinden en was het in de vorm van een snel ‘succes’ wensen en gedag zeggen in de wandelgang. Om het voor nu even bij de individuele behandelingen te houden, was het op locatie (maar online ook) belangrijk om daar samen met de cliënt heel bewust naar toe te werken. Er waren minder vaste kaders over wanneer een behandeling afgerond moest worden, dus je groeide daar meer organisch naar toe. Hierbij probeer je wel het groeiproces in de gaten te houden en ergens halverwege al voorzichtig iemand voor te bereiden op een naderend einde. Hoe cliënten zelf kijken naar het afsluiten van het traject, is belangrijk om bij stil te staan.

3. Op welke manier richtte je de laatste (paar) sessie(s) in?

Vaak vroeg ik aan cliënten hoe zij zelf afscheid wilden nemen, zodat ze hier zelf ook invulling aan konden geven. Het verkleinen van de ‘professionele afstand’ tijdens zo’n laatste gesprek kan bijdragen aan een mooi afscheid. Het is niet echt een sessie meer, maar gewoon een gesprek van mens tot mens. Hiervoor is het belangrijk dat een cliënt ook de ruimte krijgt om feedback te geven op mij als therapeut. Andersom mag er ook stilgestaan worden bij het maken van complimenten aan de cliënt voor de dingen die behaald / gedaan zijn gedurende zo’n traject. Sommige cliënten vonden het fijn om samen een wandelingetje te maken of samen op een terras een kop thee te drinken, dan deed ik dat. Ook merkte ik dat cliënten het regelmatig fijn vonden om ook iets kleins te overhandigen zoals een kaartje of een klein cadeautje.

4. Hoe besteed je aandacht aan het afscheid nemen bij een online behandeling, zoals bij Daan?

Het afscheid met Daan was een groot moment. Het was een lang traject waarin er veel gebeurd is: van een start bij LMcare, naar een expertisecentrum, naar een afsluitend traject bij LMcare voor de laatste stappen. Het voorbereiden op een naderend afscheid is, net zoals bij de behandeling op locatie, belangrijk: er samen naar toe werken. En dat kan online net zo goed. Het grote verschil vindt eigenlijk pas plaats op het moment van afscheid zelf. We zijn een band aangegaan waarbij veel openheid is gevraagd van de cliënt, dan voelt een online afronding waarbij je je laptop als het ware opeens dichtklapt, best kaal. We hebben stil gestaan bij de veranderingen, bij complimenten die ik voor hem had en het positief bekrachtigen door vertrouwen uit te spreken in het zelfstandige vervolg. Ook hier vind ik het belangrijk om feedback te vragen. Maar doordat er geen fysiek, warm moment is waarbij je elkaar de hand kan schudden of eventueel nog wat kan overhandigen, voelt het vreemd aan en is het lastiger om uit de rol van ‘therapeut’ te komen. Bij een afscheid speelt lichaamstaal een grote rol, en dat is moeilijk met woorden te vervangen. Er ligt online daardoor meer druk bij de laatste woorden die je zegt.

5. Denk je dat het kaartje dat achteraf wordt gestuurd, hier nog aan bij kan dragen?

Ik denk dat het een mooie manier is om achteraf nog wat persoonlijks toe te voegen aan het moment van afscheid, maar het moment zelf blijft nog hetzelfde. Bovendien lijkt het toch ook voor een cliënt zelf een belangrijk onderdeel om iets kleins te kunnen geven. Ik heb ooit een cliënte gehad die voor een laatste sessie een rapport voor mij had gemaakt, en deze online aan mij overhandigde. Zoiets zou misschien nog kunnen bijdragen aan enerzijds de mogelijkheid voor de cliënt om iets te kunnen geven, en anderzijds in het kader van het beide ‘mens’ worden en uit de rol van therapeut komen.

6. Stelling: “Online Therapie doet niks af aan de mate waarin effectief afscheid genomen kan worden”.

Hoewel veel aspecten van afronden en afscheid nemen even goed online kan gebeuren als op locatie, ben ik het er toch nog niet helemaal mee eens: op dit moment mis ik nog iets. Dat warme, fysieke afscheid waarbij je van therapeut naar ‘mens’ gaat en van een voetstuk stapt, is lastiger in te richten online en moeilijk te vervangen door woorden. Maar dat betekent niet dat het eraan onder hoeft te blijven doen. Er zijn vast nog mooie, creatieve manieren te bedenken om dit laatste stukje online nog beter in te richten. En het goede nieuws is dat dit laatste stukje uiteindelijk niks afdoet aan de verdere effectiviteit van de af te ronden behandeling.

Online afscheid nemen // Tips van therapeuten

Marjolein van Wijk-Herbrink
Er zijn verschillende manieren die bijdragen aan een goed, persoonlijk afscheid. Laat bijvoorbeeld de cliënt zijn terugvalpreventieplan omvormen tot een creatieve uiting en besteed in de laatste sessie uitgebreid aandacht aan dit eindproduct. Ik vind het ook altijd leuk om van tevoren na te denken over wat de cliënt mij gebracht heeft, bijvoorbeeld een bepaald inzicht of een inspiratie om zelf iets op een andere manier te gaan doen, en dit met de cliënt te delen. Een high-five of high-ten door het scherm heen is een leuke en persoonlijke manier om een handdruk ter afscheid te vervangen.

Amber van den Broek
Ik besteed altijd heel bewust de laatste drie sessies aan het programma op Embloom genaamd Doorpak programma. Iedere sessie maken we daar één van samen, zodat het heel duidelijk is dat we naar de afronding gaan. Natuurlijk ook samen de eindevaluatie voorbereiden en uitgebreid stil staan bij de verbeteringen en ook eigen observaties hierover delen.

Bekijk ook