‘Ver weg’: Wat te doen bij dissociatie tijdens online therapie middels videobellen?

computerArtikel
6 min.

Wat is dissociatie?

Dissociatie is een staat van verminderd bewustzijn als reactie op verhoogde spanning. De precieze uiting ervan is verschillend: jezelf ervaren als een toeschouwer van de situatie, het verdwijnen in een zwart gat, de omgeving als een filmscène of droom beschouwen. Dit fenomeen wordt gezien als oncontroleerbaar, maar het is wel degelijk een keuze, een copingstrategie die wordt toegepast. Cliënten tonen enige weerstand tegenover het idee dat dissociatie een vermijdende strategie is die doorbroken dient te worden. Ze ervaren het immers als automatisme en als een veilige plek waar je de pijn niet voelt, de dreiging kan ondergaan of een trauma kan overleven. Maar in een psychotherapeutisch traject staat het vaak in de weg als vermijdingsgedrag, omdat hetgeen waardoor dissociatie optreedt niet besproken of aangegaan kan worden.

Hoe ga je om met dissociatie?

Het verhelpen van dissociatie start met psycho-educatie: het aantonen van de notie dat dissociëren een (onbewuste) keuze is. Een efficiënt hulpmiddel dat gaandeweg vervangen gaat worden door adequate copingmechanismen. Samen met de cliënt worden situaties geanalyseerd waarbij de kans groot is dat dissociatie optreedt (bijvoorbeeld het bespreken van moeilijke onderwerpen) en kan onderzocht worden wat hij/zij dan kan doen om het (sneller) te doorbreken.

Als behandelaar merk je dissociatie wanneer het interpersoonlijk contact stopt. Er komt geen reactie na een vraag, mensen vallen stil tijdens een gesprek, lijken te dagdromen of door je heen te kijken. Je vraagt vervolgens of ze misschien aan het nadenken zijn, of iets in de richting van ‘Het lijkt wel alsof ik geen contact met je heb? Heb je dat vaker?’ of ‘Herken je dat van jezelf?’. Als er reactie komt, is er sprake van een ‘gewone blokkade’, indien niet dan is de kans groot op dissociatie. Vervolgens is het aan de behandelaar om de cliënt uit te nodigen om terug in het hier en nu te komen. Immers, in dissociatieve toestand kunnen mensen met minstens één sensorisch aspect contact maken, vaak met het gehoor. Je kunt de cliënt stimuleren om zelf weer uit de dissociatie te komen, met opmerkingen zoals: “Het lijkt alsof de spanning te hoog is opgelopen en je aan het dissociëren bent. Ik weet dat je me kan horen, doe maar wat nodig is om weer terug te komen”. Wanneer je de sessie moet beëindigen, bijvoorbeeld in verband met de tijd, kun je suggesties doen om de cliënt terug te halen naar het hier en nu: “Kijk maar eens door de kamer, wat zie je om je heen? Is er iets wat je kan ruiken?”, “Probeer je handen eens te bewegen”, “Noem drie gekleurde voorwerpen die je ziet.” Let op, hiermee neem je een stuk van de verantwoordelijkheid van de cliënt en daarmee het leereffect af. Misschien is het moeilijk om de impuls te onderdrukken om zelf als behandelaar afleiding te bieden, maar het is wel degelijk het doel om de cliënt zelf te leren een dissociatie te doorbreken. 

Kan dit online?

Dissociatie voelt vreemd aan en is wat eng, maar eigenlijk is er geen gevaar aan verbonden. Mensen vrezen soms dat hen iets ergs kan overkomen tijdens dissociatie omdat ze weerloos, ‘van de wereld’ zijn, maar dissociatie heeft juist de functie van bescherming, als reactie op heftige emoties. Je bent dus juist veilig in een dissociatieve toestand. Als mensen al iets gaan doen, zijn dat dingen die ze vaak doen en dus op de automatische piloot kunnen doen. Gevaarlijk gedrag valt daar eigenlijk nooit onder. In de praktijk blijkt dissociatie onderbroken te worden als er iets in de omgeving gebeurt dat bedreigend is (1). De vergelijking wordt gemaakt met autorijden: soms dwalen je gedachten af en let je niet op het verkeer, maar zodra iemand voor je in de remmen gaat ben je plots weer alert.

Mensen dissociëren ook wanneer er geen behandelaar aanwezig is, en hoe naar het ook voor ze kan zijn, ze zijn er steeds weer uitgekomen (er is geen geval bekend van een permanente dissociatieve toestand). Uit observatie blijkt dat zelfs wanneer mensen bewegen of vallen tijdens dissociatie, ze om voorwerpen heen bewegen en in het luchtledige vallen. 

Er zijn dus geen argumenten om cliënten die dissociatie vertonen uit te sluiten van online behandeling middels videobellen. Bijna integendeel: online cliënten zitten vaak in de meest veilige omstandigheden voor hun scherm. 

Wil je meer lezen over dissociatie en dissociatieve stoornissen? Lees dan de zorgstandaard over dissociatieve stoornissen.

  • (1) Prof. dr. Agnes van Minnen vertelt je alles over de mythes en misverstanden rondom dissociatie in haar masterclass/webinar op Psyflix (PTSS en dissociatie, 2022) en haar podcast van de Vereniging EMDR Nederland op Spotify (EMDR en dissociatie, 2022).

Bekijk ook